ดูแลคนในครอบครัวที่ติดเหล้าหรือใช้สารเสพติดมานานจนเหนื่อยเกินไป เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้จริง และมีชื่อเรียกว่า “ภาวะหมดไฟจากการดูแล” ผู้ดูแลขอความช่วยเหลือให้ตัวเองได้เลย ไม่ต้องรอให้ผู้ใช้สารเสพติดยอมรักษาก่อน
ภาวะหมดไฟจากการดูแลคืออะไร มีอาการอย่างไร?
ภาวะหมดไฟจากการดูแล (caregiver burnout) คือภาวะที่ร่างกายและจิตใจของผู้ดูแลล้าจนไปต่อไม่ไหว เพราะต้องดูแลคนอื่นติดต่อกันมานาน อาการคล้ายความเครียดและโรคซึมเศร้า ดูได้จากรายการนี้ (ที่มา: Cleveland Clinic)
- เหนื่อยทั้งกายและใจ
- ไม่อยากเจอเพื่อนหรือญาติ
- ไม่อยากทำสิ่งที่เคยชอบ
- รู้สึกสิ้นหวัง รู้สึกว่าช่วยอะไรไม่ได้
- กินมากขึ้นหรือน้อยลง น้ำหนักขึ้นหรือลง
- นอนไม่หลับ หรือนอนมากกว่าปกติ
- ไม่มีสมาธิ
- ป่วยบ่อยขึ้น
- หงุดหงิดหรือโมโหง่ายขึ้น
รายการนี้ไว้สังเกตตัวเอง ไม่ใช่แบบทดสอบวินิจฉัยโรค ถ้ามีหลายข้อและเป็นต่อเนื่องหลายสัปดาห์ ควรไปพบแพทย์หรือนักจิตวิทยา
มี 2 อย่างที่ไม่ควรรอ ถ้าผู้ดูแลเริ่มโกรธผู้ใช้สารเสพติดมาก หรือกลัวว่าตัวเองจะทำร้ายเขา ให้คุยกับแพทย์ นักจิตวิทยา หรือคนที่ไว้ใจทันที ถ้าผู้ดูแลมีความคิดทำร้ายตัวเอง โทร สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง
ทำไมการดูแลผู้ใช้สารเสพติดจึงเหนื่อยเป็นพิเศษ?
Cleveland Clinic บอกว่าภาวะหมดไฟมาจากสาเหตุหลัก 4 อย่าง และทั้งหมดพบบ่อยในผู้ดูแลผู้ใช้สารเสพติด
อย่างแรกคือบทบาทที่ปนกัน ผู้ดูแลเป็นทั้งพ่อแม่ คู่ชีวิต หรือพี่น้อง และต้องเป็นคนแก้ปัญหาทุกเรื่องไปพร้อมกัน ถ้ามีหลายคนช่วยกันดูแลแต่ไม่ได้แบ่งหน้าที่ ทุกคนจะยิ่งเครียด อย่างที่สองคือควบคุมอะไรไม่ได้ ผู้ดูแลตัดสินใจแทนผู้ใหญ่อีกคนไม่ได้ และมักขาดเงิน ข้อมูล หรือทักษะที่ต้องใช้ อย่างที่สามคืองานเยอะเกินกำลัง เพราะหลายคนคิดว่าต้องทำทุกอย่างคนเดียว อย่างสุดท้ายคือไม่รู้ตัว ความเหนื่อยค่อย ๆ สะสม กว่าจะรู้ตัวก็กระทบสุขภาพไปแล้ว
การใช้สารเสพติดยังมีอีกเรื่องที่ทำให้ดูแลยากกว่าโรคอื่น คือผู้ใช้สารเสพติดหลายคนไม่ยอมรักษา และคนที่ยอมรักษาในที่สุดก็อาจใช้เวลา 6 ถึง 10 ปีนับจากวันที่เริ่มใช้ ช่วงนั้นครอบครัวจึงต้องรับแรงกดดันทางอารมณ์และความสัมพันธ์อยู่นาน และการใช้สารเสพติดมักพบร่วมกับความรุนแรงระหว่างคู่ชีวิตด้วย (ที่มา: Meyers, Roozen และ Smith, 2011)
แนวทางการแพทย์บอกว่าผู้ดูแลควรได้รับความช่วยเหลืออะไร?
ในสหราชอาณาจักร แนวทางการรักษาของ NICE (หน่วยงานที่วางมาตรฐานการรักษาของระบบสุขภาพอังกฤษ) กำหนดว่าเมื่อทีมรักษาดูแลผู้ใช้สารเสพติด ต้องถามครอบครัวด้วยว่าได้รับผลกระทบอย่างไร รวมถึงเด็กในบ้าน แล้วช่วยครอบครัวใน 5 เรื่อง (ที่มา: NICE CG51)
- ประเมินผู้ดูแล คือนั่งคุยกับผู้เชี่ยวชาญ เพื่อดูว่าผู้ดูแลมีปัญหาเรื่องสุขภาพใจ ความสัมพันธ์ หรือชีวิตประจำวันอย่างไร
- ให้ความรู้ ทั้งพูดคุยและให้เอกสาร ว่าสารเสพติดส่งผลต่อผู้ใช้และครอบครัวอย่างไร
- ให้คู่มือดูแลตัวเอง มักพบกันครั้งเดียว แล้วให้เอกสารกลับไปอ่านต่อที่บ้าน
- แนะนำกลุ่มช่วยเหลือ โดยเฉพาะกลุ่มสำหรับครอบครัวและผู้ดูแล
- นัดพบครอบครัว สำหรับครอบครัวที่ยังมีปัญหามาก อย่างน้อย 5 ครั้ง สัปดาห์ละครั้ง เพื่อเรียนรู้เรื่องสารเสพติด หาว่าความเครียดมาจากไหน และฝึกวิธีรับมือ
แนวทางนี้เป็นของสหราชอาณาจักร ไม่ได้บังคับใช้ในไทย แต่ NIAAA (หน่วยงานด้านแอลกอฮอล์ของสหรัฐฯ) ก็แนะนำไปในทางเดียวกัน คือถ้าคนในครอบครัวเริ่มซึมเศร้าหรือวิตกกังวล ควรไปพบผู้เชี่ยวชาญเพื่อดูแลตัวเอง (ที่มา: NIAAA)
ในประเทศไทย ผู้ดูแลขอความช่วยเหลือได้ที่ไหน?
ที่แรกคือ สายด่วนบำบัดยาเสพติด 1165 ของกรมการแพทย์ โทรได้ตลอด 24 ชั่วโมงทั่วประเทศ ไม่เสียค่าใช้จ่าย ผู้ใช้สารเสพติดโทรเองได้ ครอบครัวก็โทรแทนได้ เจ้าหน้าที่จะประเมินอาการเบื้องต้น แนะนำวิธีเลิก และบอกโรงพยาบาลในเครือข่ายที่อยู่ใกล้บ้าน ผู้โทรไม่ต้องมีข้อมูลครบ แต่ถ้าเตรียมเรื่องเหล่านี้ไว้ เจ้าหน้าที่จะแนะนำได้ตรงขึ้น
- ใช้สารเสพติดอะไร เท่าที่รู้ และใช้มานานแค่ไหน
- เคยมีอาการถอนหรือไม่ อาการถอนคืออาการที่เกิดเมื่อลดหรือหยุดสารเสพติด เช่น มือสั่น เหงื่อออก นอนไม่หลับ
- มีโรคประจำตัวหรือกินยาอะไรอยู่
- เคยรักษาที่ไหนมาก่อนหรือไม่
- คนในบ้านได้รับผลกระทบอย่างไร รวมถึงตัวผู้โทรเอง
อีกสายคือ สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิต เปิดตลอด 24 ชั่วโมงเช่นกัน ใช้ปรึกษาเรื่องความเครียดของผู้ดูแลเอง นอกจากนี้ผู้ดูแลยังนัดพบแพทย์หรือนักจิตวิทยาที่โรงพยาบาลใกล้บ้านได้
ผู้ดูแลลดภาระของตัวเองได้อย่างไร?
Cleveland Clinic แนะนำวิธีป้องกันภาวะหมดไฟไว้ 5 อย่าง
- ตั้งเป้าที่ทำได้จริง ยอมรับว่าคนเดียวทำทุกอย่างไม่ได้ แล้วแบ่งงานให้คนอื่นช่วย
- มีคนไว้คุยด้วย เช่น เพื่อน ญาติ นักสังคมสงเคราะห์ หรือนักจิตวิทยา
- หาความรู้เรื่องการเสพติด ยิ่งรู้มาก ยิ่งวางแผนได้ตรงกับความจริง
- ดูแลร่างกาย กินให้ครบมื้อ นอนให้พอ และไปตรวจสุขภาพตามนัดของตัวเอง
- ยอมรับความรู้สึก การโกรธหรือหงุดหงิดเป็นเรื่องปกติ ไม่ได้แปลว่าเป็นผู้ดูแลที่ไม่ดี
การแบ่งงานจะได้ผลเมื่อตกลงกันชัด ๆ ว่าใครทำอะไร เช่น ใครพาไปหาหมอ ใครดูเรื่องเงิน ใครดูแลลูกหลาน แนวทาง NICE ให้ความสำคัญกับเด็กในบ้านเป็นพิเศษ เด็กไม่ควรต้องคอยเฝ้าอาการของผู้ใหญ่ หรือคอยส่งข่าวระหว่างผู้ใหญ่
อีกอย่างที่ช่วยลดภาระได้คือรู้ว่าอะไรเป็นหน้าที่ของใคร NIAAA ระบุว่าผู้ใช้สารเสพติดเป็นคนรับผิดชอบหลักในการรักษาตัวเอง ครอบครัวช่วยได้มาก แต่ไม่ได้เป็นคนกำหนดผลการรักษา เรื่องเงินและการตั้งขอบเขต อ่านต่อได้ที่ การตั้งขอบเขตในครอบครัว
อาการแบบไหนต้องเรียกรถพยาบาลทันที?
ถ้าดื่มแอลกอฮอล์หรือใช้สารเสพติดเกินขนาด ต้องเรียกบริการแพทย์ฉุกเฉินทันที สายด่วน 1165 และ 1323 ใช้แทนไม่ได้
อาการของภาวะแอลกอฮอล์เกินขนาด มีดังนี้ (ที่มา: NIAAA)
- สับสน หรือซึมจนแทบไม่รู้สึกตัว
- ลืมตาได้ยาก หรือปลุกไม่ตื่น
- อาเจียน
- ชัก
- หายใจช้า น้อยกว่า 8 ครั้งต่อนาที
- หายใจเป็นช่วง ๆ หยุดหายใจนาน 10 วินาทีขึ้นไป
- หัวใจเต้นช้า
- ตัวเย็น เหงื่อซึม
- ไม่มีอาการขย้อนหรือไอเมื่อมีอะไรติดคอ ซึ่งทำให้สำลักได้ง่าย
- ตัวเย็นจัด ผิวซีดหรือออกสีม่วงคล้ำ
มีข้อเดียวก็ต้องเรียกรถพยาบาล ไม่ต้องรอให้ครบทุกข้อ คนที่หมดสติอาจเสียชีวิตได้ และระดับแอลกอฮอล์ในเลือดยังสูงขึ้นต่อได้ แม้เขาจะหยุดดื่มหรือหมดสติไปแล้ว เพราะแอลกอฮอล์ที่ค้างในกระเพาะยังถูกดูดซึมอยู่
ระหว่างรอรถพยาบาล ให้ทำดังนี้
- อยู่ด้วยตลอด อย่าทิ้งไว้คนเดียว เพราะเขาอาจล้มหรือสำลัก
- ให้นั่งบนพื้น หรือนอนเอนตัวขึ้น อย่าให้นั่งบนเก้าอี้
- ถ้าอาเจียน ให้โน้มตัวไปข้างหน้า
- ถ้าหมดสติหรือนอนอยู่ ให้จับนอนตะแคง เพื่อไม่ให้สำลัก
- เตรียมบอกทีมแพทย์ว่าดื่มอะไร ดื่มเท่าไร ใช้สารเสพติดอื่นด้วยหรือไม่ มีโรคประจำตัวหรือกินยาอะไรอยู่
การอาบน้ำเย็น ให้ดื่มกาแฟ หรือพาเดิน ไม่ช่วยให้สร่างเมา และอาจทำให้อาการแย่ลง
ถ้ามีการขู่หรือทำร้ายร่างกาย ให้ผู้ดูแลออกไปอยู่ที่ปลอดภัยก่อน แล้วค่อยโทรขอความช่วยเหลือ อย่าพยายามจับตัวคนที่กำลังเมาคนเดียว
เดอะ วอร์ม รีแฮบ ช่วยครอบครัวอย่างไร?
เดอะ วอร์ม รีแฮบมี โปรแกรมครอบครัวบำบัด ซึ่งจัดไปพร้อมกับการรักษาของผู้รับบริการ แต่ละครอบครัวได้รับคำปรึกษาอย่างน้อย 2 ครั้ง นักจิตวิทยาจะทำความเข้าใจความสัมพันธ์ในบ้าน แล้วตั้งเป้าหมายร่วมกับครอบครัว เนื้อหาครอบคลุมสัญญาณเตือนของการกลับไปใช้ซ้ำ บทบาทและขอบเขตของแต่ละคน การพูดคุยกันด้วยความเข้าใจ และความรู้เรื่องกลุ่ม NA/AA
ถ้าผู้ใช้สารเสพติดในครอบครัวยังไม่ได้รักษากับเรา ก็ สอบถามทีมงานว่ามีบริการใดเหมาะกับครอบครัว ได้โดยตรง