กลับไปบทความทั้งหมด

The Warmth Journal

ใช้สารเสพติดเพื่อหนีความรู้สึก ครอบครัวควรรู้อะไร

ไดโอรามาจิ๋ว ตุ๊กตาคนนั่งในเรือไม้กลางบ่อน้ำ เรือผูกเชือกไว้กับตะเกียงที่ส่องแสงอยู่บนฝั่ง

เวลาเครียด กังวล เศร้า หรือเจ็บปวดทางใจ บางคนหันไปดื่มหรือใช้สารเสพติด เพราะอยากให้ความรู้สึกนั้นเบาลง วิธีนี้ช่วยได้แค่ชั่วคราว และมักทำให้แย่ลงทีหลัง ถ้ามีปัญหาสุขภาพจิตกับปัญหาการใช้สารเสพติดพร้อมกัน ควรตรวจและรักษาทั้งสองเรื่องไปด้วยกัน

ใช้สารเสพติดเพื่อหนีความรู้สึกหมายถึงอะไร?

หมายถึงการดื่มหรือใช้สารเสพติด เพื่อให้ความรู้สึกที่ทนยากเบาลง ความรู้สึกเหล่านั้นอาจเป็นความกังวล ความเครียด ความเศร้า หรือความเจ็บปวด คนที่เข้าถึงการรักษาสุขภาพจิตได้ยากมักใช้วิธีนี้มากกว่าคนอื่น (ที่มา: NIDA สถาบันวิจัยด้านยาเสพติดของสหรัฐฯ)

นักจิตเวชชื่อ Khantzian เรียกพฤติกรรมนี้ว่า “การใช้สารเพื่อรักษาตัวเอง” (self-medication) แนวคิดนี้มีข้อควรระวัง 2 ข้อ ข้อแรก เหตุผลที่คนเล่าย้อนหลังอาจไม่ตรงกับที่เกิดขึ้นจริง เพราะความจำคลาดเคลื่อนได้ ข้อที่สอง แพทย์ต้องดูว่าปัญหาสุขภาพจิตหรือการใช้สารเสพติดเกิดก่อน และแต่ละปัญหาทำให้อีกปัญหาแย่ลงอย่างไร (ที่มา: Harvard Review of Psychiatry, 1997)

ทำไมรู้สึกดีขึ้นได้แค่ชั่วคราว?

สารเสพติดบางชนิดลดความเครียดหรือความกังวลลงได้ชั่วครู่ แต่ทำให้อาการแย่ลงได้ทั้งทันทีและในระยะยาว (ที่มา: NIDA) พอใช้ไปนาน ๆ ร่างกายและสมองจะเปลี่ยนไป 3 อย่าง

อย่างแรก ร่างกายชินกับสาร ต้องใช้มากขึ้นถึงจะรู้สึกเท่าเดิม

อย่างที่สอง เกิดอาการถอน อาการถอนคืออาการที่เกิดขึ้นเมื่อลดหรือหยุดสารเสพติด อาการถอนเหล้ามีกังวล นอนไม่หลับ คลื่นไส้ ใจสั่น เหงื่อออก และมือสั่น (ที่มา: NHS ระบบสาธารณสุขของสหราชอาณาจักร) อาการเหล่านี้หลายอย่างคล้ายความเครียดที่ทำให้เริ่มดื่มตั้งแต่แรก

อย่างที่สาม สิ่งที่เคยทำแล้วมีความสุขไม่สนุกเหมือนเดิม จนบางคนต้องใช้สารเสพติดแค่เพื่อให้รู้สึกปกติ (ที่มา: NIDA)

สามอย่างนี้วนเป็นวงจร คนที่ใช้เพื่อลดความกังวล พอฤทธิ์หมดก็กังวลกว่าเดิมเพราะอาการถอน แล้วก็ต้องใช้อีก

ปัญหาสุขภาพจิตกับการใช้สารเสพติดเกี่ยวกันอย่างไร?

คนที่มีทั้งปัญหาการใช้สารเสพติดและปัญหาสุขภาพจิตพร้อมกัน แพทย์เรียกว่า “ภาวะที่เกิดร่วมกัน” (co-occurring disorders) ภาวะนี้พบได้บ่อย ผลสำรวจของสหรัฐฯ ปี 2023 พบว่า ในผู้ใหญ่ที่มีปัญหาสุขภาพจิตทุก 100 คน ประมาณ 35 คนมีปัญหาการใช้สารเสพติดด้วย (ที่มา: NIDA)

สองปัญหานี้เกี่ยวกันได้ 3 ทาง (ที่มา: NIMH สถาบันสุขภาพจิตของสหรัฐฯ)

  1. มีสาเหตุเดียวกัน ความเครียด บาดแผลทางใจ และพันธุกรรม ทำให้เกิดได้ทั้งสองปัญหา
  2. ปัญหาสุขภาพจิตนำไปสู่การใช้สารเสพติด บางคนใช้เพื่อหนีความรู้สึก และโรคทางจิตบางโรคทำให้สมองรู้สึกดีกับสารเสพติดมากกว่าคนทั่วไป
  3. สารเสพติดทำให้เกิดปัญหาสุขภาพจิต สารเสพติดเปลี่ยนการทำงานของสมอง จนเสี่ยงเป็นโรคทางจิตมากขึ้น

ปัญหาสุขภาพจิตที่พบร่วมกับการใช้สารเสพติดบ่อย มีดังนี้ (ที่มา: NIDA)

  • โรควิตกกังวล
  • โรคซึมเศร้า
  • PTSD คือโรคเครียดหลังเจอเหตุการณ์ร้ายแรง
  • โรคจิตที่มีอาการหลงผิด หูแว่ว หรือเห็นภาพหลอน
  • ความผิดปกติทางบุคลิกภาพบางชนิด

ในผู้ใหญ่ที่มีปัญหาการใช้สารเสพติดทุก 100 คน มากกว่า 30 คนเคยเจอเรื่องร้ายในวัยเด็ก เช่น ถูกทำร้ายจิตใจ ถูกล่วงละเมิดทางเพศ หรือถูกทอดทิ้ง (ที่มา: NIDA) อ่านเรื่อง PTSD เพิ่มเติมได้ที่ PTSD กับการติดยาเสพติด

ครอบครัวสังเกตอะไรได้บ้าง?

ปัญหาการใช้สารเสพติดดูได้จากพฤติกรรม เช่น ใช้มากกว่าที่ตั้งใจ เลิกยาก ใช้ต่อทั้งที่รู้ว่าเกิดผลเสีย และทำเรื่องเสี่ยงระหว่างใช้ เช่น ขับรถ ปัญหานี้กระทบได้ทั้งงาน การเรียน และความสัมพันธ์ (ที่มา: NIMH)

ถ้าผู้ใช้สารเสพติดใช้เพื่อหนีความรู้สึก ครอบครัวมักเห็นสัญญาณเหล่านี้

  • ใช้มากขึ้นหรือบ่อยขึ้นในช่วงที่เครียด กังวล หรือเศร้า
  • นอนไม่หลับ กระสับกระส่าย หรือมือสั่นในวันที่ไม่ได้ใช้ ซึ่งอาจเป็นอาการถอน
  • ใช้ต่อทั้งที่ทำให้ซึมเศร้าหรือกังวลมากขึ้น ข้อนี้เป็นหนึ่งในอาการที่แพทย์ใช้ดูภาวะติดสุรา (ที่มา: NIAAA หน่วยงานด้านแอลกอฮอล์ของสหรัฐฯ)
  • เลิกทำสิ่งที่เคยชอบ

ยังไปทำงานได้ ไม่ได้แปลว่าไม่มีปัญหา บางคนไปทำงานทุกวัน แต่นอนไม่หลับ มีปัญหากับคนในบ้าน หรือเลิกเองไม่ได้

ครอบครัวเล่าสิ่งที่เห็นให้แพทย์ฟังได้ แต่ไม่ควรตัดสินเองว่าเป็นโรคอะไร เพราะอาการของสองปัญหานี้คล้ายกันมาก

การรักษาแบบควบคู่คืออะไร?

การรักษาแบบควบคู่ (integrated care) คือการรักษาปัญหาสุขภาพจิตและปัญหาการใช้สารเสพติดไปพร้อมกัน โดยทีมรักษาทีมเดียว งานวิจัยพบว่าวิธีนี้ได้ผลดีกว่าการรักษาแยกทีละปัญหา (ที่มา: NIDA)

ขั้นแรกคือต้องวินิจฉัยให้ถูก เพราะอาการของสองปัญหาคล้ายกัน แพทย์ที่มีประสบการณ์ทั้งสองด้านจะใช้แบบประเมินละเอียด เพื่อไม่ให้มองข้ามโรคใดโรคหนึ่ง (ที่มา: NIMH)

วิธีรักษามีหลายแบบ และใช้ร่วมกันได้ (ที่มา: NIMH และ NIAAA)

  • CBT (การบำบัดความคิดและพฤติกรรม) ช่วยให้รู้ว่าความคิดหรือสถานการณ์แบบไหนทำให้อยากใช้ และฝึกวิธีรับมือแบบใหม่
  • การสัมภาษณ์เพื่อเสริมแรงจูงใจ (motivational interviewing) ช่วยให้ผู้ใช้สารเสพติดชั่งข้อดีข้อเสียของการเลิก และมั่นใจว่าตัวเองทำได้
  • การให้รางวัลเมื่อทำได้ตามเป้า (contingency management) เช่น ได้รางวัลเมื่อไม่ใช้สารเสพติด หรือมาตามนัด
  • ยา มียารักษาการติดเหล้าและการติดยากลุ่มโอปิออยด์ (เช่น เฮโรอีน) และยาที่ช่วยลดอาการของโรคทางจิตหลายโรค

อย่าหยุดหรือปรับยาที่แพทย์สั่งเอง เพื่อลองดูว่าอาการมาจากอะไร ส่วนคนที่ติดสุราไม่ควรหยุดดื่มทันทีโดยไม่ปรึกษาแพทย์ เพราะอาจเป็นอันตรายมาก (ที่มา: NHS)

เดอะ วอร์ม รีแฮบดูแล ปัญหาสุขภาพจิตและบาดแผลทางใจควบคู่กับปัญหาการใช้สารเสพติด โรควิตกกังวล โรคซึมเศร้า และ PTSD อยู่ในแผนการรักษาเดียวกัน ผู้รับบริการไม่ต้องรู้ก่อนว่าตัวเองเป็นโรคอะไร ติดต่อทีมงานเพื่อสอบถามการประเมิน

ขอความช่วยเหลือได้ที่ไหน?

  • อยากเลิกหรืออยากหาที่รักษา โทร สายด่วนบำบัดยาเสพติด 1165 ของกรมการแพทย์ เปิดตลอด 24 ชั่วโมง ไม่เสียค่าใช้จ่าย ผู้ใช้สารเสพติดและครอบครัวโทรได้
  • ทุกข์ใจหรือคิดทำร้ายตัวเอง โทร สายด่วนสุขภาพจิต 1323 เปิดตลอด 24 ชั่วโมง
  • อันตรายถึงชีวิต เช่น หมดสติ หายใจผิดปกติ ชัก หรือกำลังจะทำร้ายตัวเอง ให้เรียกรถพยาบาลทันที ถ้าอยู่ต่างประเทศ ให้โทรเบอร์ฉุกเฉินของประเทศนั้น

การรับรองและพันธมิตร

มาตรฐานที่ไว้วางใจได้

เดอะ วอร์ม รีแฮบ ได้รับการรับรองจากกระทรวงสาธารณสุขและมาตรฐาน SHA Plus พร้อมเป็นพันธมิตรกับ Recovery.com และ Thailand Recovery

ตราสัญลักษณ์กระทรวงสาธารณสุข ประเทศไทย ตราสัญลักษณ์ SHA Plus จาก Amazing Thailand Safety and Health Administration
พันธมิตร
โทรหาเรา แชทกับเรา