เวลาเครียด กังวล เศร้า หรือเจ็บปวดทางใจ บางคนหันไปดื่มหรือใช้สารเสพติด เพราะอยากให้ความรู้สึกนั้นเบาลง วิธีนี้ช่วยได้แค่ชั่วคราว และมักทำให้แย่ลงทีหลัง ถ้ามีปัญหาสุขภาพจิตกับปัญหาการใช้สารเสพติดพร้อมกัน ควรตรวจและรักษาทั้งสองเรื่องไปด้วยกัน
ใช้สารเสพติดเพื่อหนีความรู้สึกหมายถึงอะไร?
หมายถึงการดื่มหรือใช้สารเสพติด เพื่อให้ความรู้สึกที่ทนยากเบาลง ความรู้สึกเหล่านั้นอาจเป็นความกังวล ความเครียด ความเศร้า หรือความเจ็บปวด คนที่เข้าถึงการรักษาสุขภาพจิตได้ยากมักใช้วิธีนี้มากกว่าคนอื่น (ที่มา: NIDA สถาบันวิจัยด้านยาเสพติดของสหรัฐฯ)
นักจิตเวชชื่อ Khantzian เรียกพฤติกรรมนี้ว่า “การใช้สารเพื่อรักษาตัวเอง” (self-medication) แนวคิดนี้มีข้อควรระวัง 2 ข้อ ข้อแรก เหตุผลที่คนเล่าย้อนหลังอาจไม่ตรงกับที่เกิดขึ้นจริง เพราะความจำคลาดเคลื่อนได้ ข้อที่สอง แพทย์ต้องดูว่าปัญหาสุขภาพจิตหรือการใช้สารเสพติดเกิดก่อน และแต่ละปัญหาทำให้อีกปัญหาแย่ลงอย่างไร (ที่มา: Harvard Review of Psychiatry, 1997)
ทำไมรู้สึกดีขึ้นได้แค่ชั่วคราว?
สารเสพติดบางชนิดลดความเครียดหรือความกังวลลงได้ชั่วครู่ แต่ทำให้อาการแย่ลงได้ทั้งทันทีและในระยะยาว (ที่มา: NIDA) พอใช้ไปนาน ๆ ร่างกายและสมองจะเปลี่ยนไป 3 อย่าง
อย่างแรก ร่างกายชินกับสาร ต้องใช้มากขึ้นถึงจะรู้สึกเท่าเดิม
อย่างที่สอง เกิดอาการถอน อาการถอนคืออาการที่เกิดขึ้นเมื่อลดหรือหยุดสารเสพติด อาการถอนเหล้ามีกังวล นอนไม่หลับ คลื่นไส้ ใจสั่น เหงื่อออก และมือสั่น (ที่มา: NHS ระบบสาธารณสุขของสหราชอาณาจักร) อาการเหล่านี้หลายอย่างคล้ายความเครียดที่ทำให้เริ่มดื่มตั้งแต่แรก
อย่างที่สาม สิ่งที่เคยทำแล้วมีความสุขไม่สนุกเหมือนเดิม จนบางคนต้องใช้สารเสพติดแค่เพื่อให้รู้สึกปกติ (ที่มา: NIDA)
สามอย่างนี้วนเป็นวงจร คนที่ใช้เพื่อลดความกังวล พอฤทธิ์หมดก็กังวลกว่าเดิมเพราะอาการถอน แล้วก็ต้องใช้อีก
ปัญหาสุขภาพจิตกับการใช้สารเสพติดเกี่ยวกันอย่างไร?
คนที่มีทั้งปัญหาการใช้สารเสพติดและปัญหาสุขภาพจิตพร้อมกัน แพทย์เรียกว่า “ภาวะที่เกิดร่วมกัน” (co-occurring disorders) ภาวะนี้พบได้บ่อย ผลสำรวจของสหรัฐฯ ปี 2023 พบว่า ในผู้ใหญ่ที่มีปัญหาสุขภาพจิตทุก 100 คน ประมาณ 35 คนมีปัญหาการใช้สารเสพติดด้วย (ที่มา: NIDA)
สองปัญหานี้เกี่ยวกันได้ 3 ทาง (ที่มา: NIMH สถาบันสุขภาพจิตของสหรัฐฯ)
- มีสาเหตุเดียวกัน ความเครียด บาดแผลทางใจ และพันธุกรรม ทำให้เกิดได้ทั้งสองปัญหา
- ปัญหาสุขภาพจิตนำไปสู่การใช้สารเสพติด บางคนใช้เพื่อหนีความรู้สึก และโรคทางจิตบางโรคทำให้สมองรู้สึกดีกับสารเสพติดมากกว่าคนทั่วไป
- สารเสพติดทำให้เกิดปัญหาสุขภาพจิต สารเสพติดเปลี่ยนการทำงานของสมอง จนเสี่ยงเป็นโรคทางจิตมากขึ้น
ปัญหาสุขภาพจิตที่พบร่วมกับการใช้สารเสพติดบ่อย มีดังนี้ (ที่มา: NIDA)
- โรควิตกกังวล
- โรคซึมเศร้า
- PTSD คือโรคเครียดหลังเจอเหตุการณ์ร้ายแรง
- โรคจิตที่มีอาการหลงผิด หูแว่ว หรือเห็นภาพหลอน
- ความผิดปกติทางบุคลิกภาพบางชนิด
ในผู้ใหญ่ที่มีปัญหาการใช้สารเสพติดทุก 100 คน มากกว่า 30 คนเคยเจอเรื่องร้ายในวัยเด็ก เช่น ถูกทำร้ายจิตใจ ถูกล่วงละเมิดทางเพศ หรือถูกทอดทิ้ง (ที่มา: NIDA) อ่านเรื่อง PTSD เพิ่มเติมได้ที่ PTSD กับการติดยาเสพติด
ครอบครัวสังเกตอะไรได้บ้าง?
ปัญหาการใช้สารเสพติดดูได้จากพฤติกรรม เช่น ใช้มากกว่าที่ตั้งใจ เลิกยาก ใช้ต่อทั้งที่รู้ว่าเกิดผลเสีย และทำเรื่องเสี่ยงระหว่างใช้ เช่น ขับรถ ปัญหานี้กระทบได้ทั้งงาน การเรียน และความสัมพันธ์ (ที่มา: NIMH)
ถ้าผู้ใช้สารเสพติดใช้เพื่อหนีความรู้สึก ครอบครัวมักเห็นสัญญาณเหล่านี้
- ใช้มากขึ้นหรือบ่อยขึ้นในช่วงที่เครียด กังวล หรือเศร้า
- นอนไม่หลับ กระสับกระส่าย หรือมือสั่นในวันที่ไม่ได้ใช้ ซึ่งอาจเป็นอาการถอน
- ใช้ต่อทั้งที่ทำให้ซึมเศร้าหรือกังวลมากขึ้น ข้อนี้เป็นหนึ่งในอาการที่แพทย์ใช้ดูภาวะติดสุรา (ที่มา: NIAAA หน่วยงานด้านแอลกอฮอล์ของสหรัฐฯ)
- เลิกทำสิ่งที่เคยชอบ
ยังไปทำงานได้ ไม่ได้แปลว่าไม่มีปัญหา บางคนไปทำงานทุกวัน แต่นอนไม่หลับ มีปัญหากับคนในบ้าน หรือเลิกเองไม่ได้
ครอบครัวเล่าสิ่งที่เห็นให้แพทย์ฟังได้ แต่ไม่ควรตัดสินเองว่าเป็นโรคอะไร เพราะอาการของสองปัญหานี้คล้ายกันมาก
การรักษาแบบควบคู่คืออะไร?
การรักษาแบบควบคู่ (integrated care) คือการรักษาปัญหาสุขภาพจิตและปัญหาการใช้สารเสพติดไปพร้อมกัน โดยทีมรักษาทีมเดียว งานวิจัยพบว่าวิธีนี้ได้ผลดีกว่าการรักษาแยกทีละปัญหา (ที่มา: NIDA)
ขั้นแรกคือต้องวินิจฉัยให้ถูก เพราะอาการของสองปัญหาคล้ายกัน แพทย์ที่มีประสบการณ์ทั้งสองด้านจะใช้แบบประเมินละเอียด เพื่อไม่ให้มองข้ามโรคใดโรคหนึ่ง (ที่มา: NIMH)
วิธีรักษามีหลายแบบ และใช้ร่วมกันได้ (ที่มา: NIMH และ NIAAA)
- CBT (การบำบัดความคิดและพฤติกรรม) ช่วยให้รู้ว่าความคิดหรือสถานการณ์แบบไหนทำให้อยากใช้ และฝึกวิธีรับมือแบบใหม่
- การสัมภาษณ์เพื่อเสริมแรงจูงใจ (motivational interviewing) ช่วยให้ผู้ใช้สารเสพติดชั่งข้อดีข้อเสียของการเลิก และมั่นใจว่าตัวเองทำได้
- การให้รางวัลเมื่อทำได้ตามเป้า (contingency management) เช่น ได้รางวัลเมื่อไม่ใช้สารเสพติด หรือมาตามนัด
- ยา มียารักษาการติดเหล้าและการติดยากลุ่มโอปิออยด์ (เช่น เฮโรอีน) และยาที่ช่วยลดอาการของโรคทางจิตหลายโรค
อย่าหยุดหรือปรับยาที่แพทย์สั่งเอง เพื่อลองดูว่าอาการมาจากอะไร ส่วนคนที่ติดสุราไม่ควรหยุดดื่มทันทีโดยไม่ปรึกษาแพทย์ เพราะอาจเป็นอันตรายมาก (ที่มา: NHS)
เดอะ วอร์ม รีแฮบดูแล ปัญหาสุขภาพจิตและบาดแผลทางใจควบคู่กับปัญหาการใช้สารเสพติด โรควิตกกังวล โรคซึมเศร้า และ PTSD อยู่ในแผนการรักษาเดียวกัน ผู้รับบริการไม่ต้องรู้ก่อนว่าตัวเองเป็นโรคอะไร ติดต่อทีมงานเพื่อสอบถามการประเมิน
ขอความช่วยเหลือได้ที่ไหน?
- อยากเลิกหรืออยากหาที่รักษา โทร สายด่วนบำบัดยาเสพติด 1165 ของกรมการแพทย์ เปิดตลอด 24 ชั่วโมง ไม่เสียค่าใช้จ่าย ผู้ใช้สารเสพติดและครอบครัวโทรได้
- ทุกข์ใจหรือคิดทำร้ายตัวเอง โทร สายด่วนสุขภาพจิต 1323 เปิดตลอด 24 ชั่วโมง
- อันตรายถึงชีวิต เช่น หมดสติ หายใจผิดปกติ ชัก หรือกำลังจะทำร้ายตัวเอง ให้เรียกรถพยาบาลทันที ถ้าอยู่ต่างประเทศ ให้โทรเบอร์ฉุกเฉินของประเทศนั้น