ถ้าคนในครอบครัวติดเหล้าหรือใช้สารเสพติด แต่ยังไม่ยอมเข้าบำบัด การคุยแบบไม่กดดันและไม่เผชิญหน้าได้ผลดีกว่า งานวิจัยพบว่าวิธีนี้พาผู้ใช้สารเสพติดเข้ารักษาได้มากกว่าการรวมญาติมาบังคับให้ไปรักษา
ทำไมผู้ใช้สารเสพติดหลายคนไม่ยอมรักษา?
การไม่ยอมรักษาพบได้บ่อยมาก ผู้ใช้สารเสพติดจำนวนมากปฏิเสธการรักษา และคนที่ยอมรักษาในที่สุดก็อาจใช้เวลา 6 ถึง 10 ปีนับจากวันที่เริ่มใช้ (ที่มา: Meyers, Roozen และ Smith, 2011)
เหตุผลหนึ่งคือหลายคนคิดว่าการรักษาหมายถึงการเข้าไปพักในสถานบำบัดอย่างเดียว ความจริงมีให้เลือก 4 แบบ (ที่มา: NIAAA หน่วยงานด้านแอลกอฮอล์ของสหรัฐฯ)
- ผู้ป่วยนอก ไปพบแพทย์ตามนัด รับคำปรึกษาหรือยา แล้วกลับบ้าน
- ผู้ป่วยนอกแบบเข้มข้น ไม่ต้องค้างคืน แต่ได้รับการดูแลหลายด้านมากขึ้น เหมาะกับคนที่มีปัญหาซับซ้อน
- แบบอยู่ประจำ พักในสถานบำบัดที่มีคนดูแลตลอด 24 ชั่วโมง
- ผู้ป่วยในแบบเข้มข้น มีแพทย์ดูแลตลอด 24 ชั่วโมง และดูแลอาการถอนได้
เพราะฉะนั้นครอบครัวไม่ต้องเริ่มด้วยคำถามว่า “จะยอมไปบำบัดไหม” ก้าวแรกอาจเป็นแค่การไปพบแพทย์เพื่อประเมินอาการ
วิธีไหนช่วยให้ผู้ใช้สารเสพติดยอมรักษาได้มากที่สุด?
วิธีที่มีหลักฐานชัดที่สุดชื่อ CRAFT (Community Reinforcement and Family Training) นักบำบัดจะสอนครอบครัวให้เปลี่ยนวิธีรับมือ โดยไม่ได้บำบัดผู้ใช้สารเสพติดโดยตรง เป้าหมายคือให้คนที่ยังปฏิเสธการรักษา ค่อย ๆ เปิดใจยอมไปรักษา
งานวิจัยที่รวบรวมการทดลอง 4 ชิ้น มีสมาชิกครอบครัวเข้าร่วม 264 คน พบว่า (ที่มา: Roozen และคณะ, 2010)
- CRAFT พาผู้ใช้สารเสพติดเข้ารักษาได้มากกว่าการเข้ากลุ่มครอบครัว Al-Anon/Nar-Anon ประมาณ 3 เท่า
- CRAFT ได้ผลประมาณ 2 เท่าของการรวมญาติมาคุยพร้อมกันเพื่อให้ยอมไปรักษา (วิธีหลังเรียกว่า Johnson Institute intervention)
- ผู้ใช้สารเสพติดที่เคยปฏิเสธ ประมาณ 2 ใน 3 ยอมเข้ารักษา หลังครอบครัวเข้าโปรแกรม 4 ถึง 6 ครั้ง
- สมาชิกครอบครัวเองก็สุขภาพกายและใจดีขึ้นชัดเจน ไม่ว่าจะใช้วิธีไหน
ตัวเลขเหล่านี้เป็นค่าเฉลี่ยจากงานวิจัยต่างประเทศ ไม่ได้รับประกันว่าจะได้ผลกับทุกครอบครัว และ CRAFT ต้องเรียนกับนักบำบัดที่ผ่านการฝึก อ่านบทความแล้วทำเองทั้งหมดไม่ได้
ครอบครัวเริ่มใช้หลักการสื่อสารแบบไหนได้เลย?
CRAFT ไม่ได้ให้กดดันเขาไปรักษา แต่ให้ครอบครัวค่อย ๆ เปลี่ยนวิธีตอบสนอง หลักสำคัญมี 5 ข้อ (ที่มา: Meyers และคณะ)
- ให้รางวัลตอนที่เขาไม่ได้ใช้ เช่น ทำกิจกรรมที่เขาชอบด้วยกันตอนที่เขาไม่ได้ใช้สารเสพติด และขอตัวออกมาอย่างสุภาพเมื่อเขาเริ่มใช้
- ทำให้สม่ำเสมอ ทำทุกครั้ง ไม่ใช่ทำบ้างไม่ทำบ้าง
- พูดเชิงบวก บอกสิ่งที่อยากให้เกิดขึ้น ไม่ตำหนิ ไม่ประชด
- ไม่เอื้อให้ใช้ต่อ การเอื้อให้ใช้ต่อคือการที่ครอบครัวช่วยโดยไม่ตั้งใจ แต่ทำให้เขาใช้สารเสพติดต่อได้ง่ายขึ้น
- ประเมินความเสี่ยงเรื่องความรุนแรงก่อน นักบำบัดจะคุยเรื่องนี้กับครอบครัวก่อนวางแผนทุกครั้ง
หน่วยงานสาธารณสุขของสหรัฐฯ แนะนำเพิ่มอีก 2 ข้อ ข้อแรกคือถามคำถามปลายเปิด หมายถึงคำถามที่ต้องตอบด้วยการเล่า ไม่ใช่ตอบแค่ “ใช่” หรือ “ไม่ใช่” (ที่มา: SAMHSA) ข้อที่สองคือฟังโดยไม่ตัดสิน (ที่มา: CDC) สองข้อนี้ทำให้ครอบครัวรู้ว่าเขากังวลเรื่องอะไรจริง ๆ เช่น กลัวเสียงาน กลัวค่าใช้จ่าย หรือกลัวคนอื่นรู้
ควรคุยตอนที่เขาไม่ได้เมาหรือใช้สารเสพติด และคุยในที่ส่วนตัว เพราะแอลกอฮอล์ทำให้การตัดสินใจแย่ลง (ที่มา: NIAAA)
การไปพบแพทย์เพื่อประเมินคืออะไร?
การประเมินคือการไปพบแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ เพื่อพูดคุย ซักประวัติ และตรวจร่างกายถ้าจำเป็น แพทย์จะดูว่าปัญหารุนแรงแค่ไหน มีความเสี่ยงอะไร และควรรักษาแบบไหน ไปประเมินแล้วไม่จำเป็นต้องเข้าพักรักษา
สำหรับแอลกอฮอล์ แพทย์ใช้อาการ 11 ข้อนี้ดูว่าเป็นภาวะติดสุราหรือไม่ โดยถามย้อนไป 1 ปีที่ผ่านมา (ที่มา: NIAAA)
- ดื่มมากกว่าหรือนานกว่าที่ตั้งใจ
- อยากลดหรือเลิกหลายครั้ง แต่ทำไม่ได้
- ใช้เวลามากกับการดื่ม หรือการสร่างเมา
- อยากดื่มมากจนคิดเรื่องอื่นไม่ได้
- การดื่มทำให้มีปัญหาเรื่องงาน การเรียน หรือการดูแลบ้าน
- ดื่มต่อ ทั้งที่ทำให้มีปัญหากับครอบครัวหรือเพื่อน
- เลิกทำกิจกรรมที่เคยชอบ เพื่อจะได้ดื่ม
- ดื่มแล้วทำสิ่งเสี่ยงอันตรายหลายครั้ง เช่น ขับรถ ว่ายน้ำ ใช้เครื่องจักร
- ดื่มต่อ ทั้งที่ทำให้ซึมเศร้า วิตกกังวล หรือโรคอื่นแย่ลง หรือเคยดื่มจนจำเหตุการณ์ไม่ได้
- ต้องดื่มมากขึ้นจึงจะรู้สึกเท่าเดิม
- มีอาการถอนเมื่อแอลกอฮอล์หมดฤทธิ์ เช่น นอนไม่หลับ มือสั่น กระสับกระส่าย คลื่นไส้ เหงื่อออก ใจสั่น
ถ้ามี 2 ข้อขึ้นไป ถือว่ามีภาวะนี้ แล้วแบ่งความรุนแรงเป็น 3 ระดับ คือ 2 ถึง 3 ข้อ ระดับเล็กน้อย 4 ถึง 5 ข้อ ระดับปานกลาง และ 6 ข้อขึ้นไป ระดับรุนแรง
ภาวะนี้ไม่ใช่นิสัยเสีย แต่เป็นโรคที่พบบ่อย และคนส่วนใหญ่ที่เป็น หายหรือดีขึ้นชัดเจน (ที่มา: NIAAA)
ก่อนเลือกสถานบำบัด ครอบครัวควรถามเรื่องเหล่านี้ (ที่มา: NIAAA)
- รักษาด้วยวิธีไหนบ้าง มียาไหม ดูแลสุขภาพจิตไปด้วยไหม
- ปรับการรักษาให้เหมาะกับแต่ละคนไหม
- ผู้รับการรักษาต้องทำอะไรบ้าง
- วัดผลการรักษาอย่างไร
- ถ้ากลับไปใช้ซ้ำ จะดูแลต่ออย่างไร
ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ ทางเลือกการบำบัด
ทำไมห้ามท้าให้เลิกดื่มทันที?
คนที่ติดสุราแล้ว ร่างกายจะปรับตัวจนขาดแอลกอฮอล์ไม่ได้ ถ้าหยุดดื่มทันที อาจเกิดอาการถอนที่อันตราย (ที่มา: NHS ระบบสาธารณสุขของสหราชอาณาจักร) อาการถอนเริ่มภายใน 6 ถึง 12 ชั่วโมงหลังดื่มแก้วสุดท้าย และมักเป็นอยู่ 3 ถึง 7 วัน
อาการที่พบได้ ได้แก่ วิตกกังวล นอนไม่หลับ คลื่นไส้ อาเจียน ใจสั่น เหงื่อออก มือสั่น เห็นภาพหลอน ได้ยินเสียงที่ไม่มีจริง สับสน และชัก
ควรพบแพทย์ก่อนเลิกดื่ม และต้องไปห้องฉุกเฉินทันทีถ้ามีอาการเหล่านี้
- ตัวสั่นจนเห็นได้ชัด
- กระสับกระส่ายหรือหงุดหงิดผิดปกติ
- สับสน เช่น ไม่รู้ว่าวันนี้วันอะไร
- เห็นภาพหรือได้ยินเสียงที่ไม่มีจริง
- ชัก
แพทย์มียาที่ช่วยให้การถอนปลอดภัยขึ้นและทรมานน้อยลง ที่เดอะ วอร์ม รีแฮบ การถอนพิษ ดูแลโดยแพทย์ ติดตามอาการใกล้ชิด และใช้ยาช่วยตามความเหมาะสม
ส่วนการดื่มหรือใช้สารเสพติดเกินขนาด เช่น หมดสติ ปลุกไม่ตื่น หายใจช้าหรือหายใจเป็นช่วง ๆ หรือชัก ต้องเรียกรถพยาบาลทันที มีข้อเดียวก็เรียกได้เลย ดูอาการทั้งหมดได้ที่ NIAAA
ถ้าเขายังไม่ยอม ครอบครัวทำอะไรต่อได้?
การปฏิเสธครั้งแรกไม่ได้แปลว่าจะปฏิเสธตลอดไป ในงานวิจัยข้างต้น ผลลัพธ์มาจากการพบนักบำบัดหลายครั้ง ไม่ใช่การคุยครั้งเดียว ระหว่างนี้ครอบครัวทำเรื่องเหล่านี้ได้
- หยุดคุยเมื่อเริ่มทะเลาะ แล้วค่อยคุยใหม่ตอนที่ทั้งสองฝ่ายใจเย็นลง
- ไม่ขู่ในสิ่งที่ไม่ได้ตั้งใจทำจริง ไม่ยึดเอกสาร ไม่ขังในห้อง และไม่จับตัวไปรักษาเอง เพราะเสี่ยงเกิดความรุนแรง
- ดูแลตัวเอง ถ้าเริ่มซึมเศร้าหรือวิตกกังวล ควรไปพบผู้เชี่ยวชาญ (ที่มา: NIAAA)
- โทรปรึกษา สายด่วนบำบัดยาเสพติด 1165 ของกรมการแพทย์ เปิดตลอด 24 ชั่วโมง ไม่เสียค่าใช้จ่าย ครอบครัวโทรเองได้ แม้ผู้ใช้สารเสพติดยังไม่ยอมรักษา
ถ้ามีการขู่หรือทำร้ายร่างกาย ให้ออกไปอยู่ที่ปลอดภัยก่อน แล้วค่อยโทรขอความช่วยเหลือ
เดอะ วอร์ม รีแฮบมี โปรแกรมครอบครัวบำบัด ซึ่งจัดไปพร้อมกับการรักษาของผู้รับบริการ ครอบครัวสามารถ ติดต่อทีมงาน เพื่อถามเรื่องการพบแพทย์ครั้งแรกได้