พ่อแม่หลายคนรู้สึกผิดและอับอายเมื่อลูกติดเหล้าหรือมีปัญหาการใช้สารเสพติด แต่การเสพติดไม่ได้เกิดจากเรื่องเดียว ความเสี่ยงราว 40 ถึง 60% มาจากพันธุกรรม ส่วนที่เหลือมาจากหลายเรื่องรวมกัน และการเลี้ยงดูเป็นแค่เรื่องหนึ่งในนั้น พ่อแม่ขอความช่วยเหลือให้ตัวเองได้ แม้ลูกยังไม่ยอมรักษา
บทความนี้เขียนสำหรับพ่อแม่ที่ลูกเป็นผู้ใหญ่แล้ว ถ้าลูกอายุต่ำกว่า 18 ปี ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านเด็กและวัยรุ่น เพราะวิธีดูแลต่างกัน
งานวิจัยพบอะไรเกี่ยวกับพ่อแม่ที่ลูกมีปัญหาสารเสพติด?
งานวิจัยในสวีเดนสอบถามพ่อแม่ 687 คน ที่ลูกเป็นผู้ใหญ่และมีปัญหายาเสพติด (ที่มา: Richert, Johnson และ Svensson, Journal of Family Issues) พ่อแม่ส่วนใหญ่บอกว่าความสัมพันธ์ ชีวิตสังคม และสุขภาพจิตของตัวเองได้รับผลกระทบมาก หลายคนรู้สึกหมดหนทาง เศร้า รู้สึกผิด และอับอายมาก หลายคนมีปัญหาเรื่องเงินและการทำงาน
ผลยังพบว่า พ่อได้รับผลกระทบน้อยกว่าแม่ ยิ่งลูกมีปัญหาหนัก พ่อแม่ยิ่งได้รับผลกระทบมาก และหลายคนหาคนช่วยได้ยาก ทั้งสำหรับลูกและสำหรับตัวเอง ผู้วิจัยสรุปว่าพ่อแม่กลุ่มนี้ต้องการความช่วยเหลือมากขึ้น
งานนี้มีข้อจำกัด พ่อแม่ที่ตอบมาจากกลุ่มครอบครัว ศูนย์บำบัด และกลุ่มออนไลน์ แล้วกรอกแบบสอบถามเอง ผลจึงอาจไม่ตรงกับพ่อแม่ไทยทุกคน งานนี้ไม่ได้ศึกษาด้วยว่าการเลี้ยงดูเป็นสาเหตุให้ลูกใช้สารเสพติดหรือไม่
การเสพติดเกิดจากอะไร?
การเสพติดเป็นโรคเรื้อรังที่กลับมาเป็นซ้ำได้ คนที่เป็นจะอยากใช้สารเสพติดจนห้ามตัวเองไม่ได้ และใช้ต่อแม้รู้ว่าเกิดผลเสีย แพทย์ถือว่าเป็นโรคของสมอง เพราะสมองส่วนที่ควบคุมความสุข ความเครียด และการยับยั้งตัวเองทำงานเปลี่ยนไป และอาจเป็นแบบนั้นอยู่นานแม้เลิกใช้แล้ว (ที่มา: NIDA สถาบันวิจัยด้านยาเสพติดของสหรัฐฯ)
ไม่มีสาเหตุเดียวที่ทำให้คนเสพติด ปัจจัยเสี่ยงคือสิ่งที่เพิ่มโอกาสเสพติด ส่วนปัจจัยป้องกันคือสิ่งที่ลดโอกาสนั้น ยิ่งมีปัจจัยเสี่ยงมาก โอกาสเสพติดยิ่งสูง (ที่มา: NIDA)
ปัจจัยด้านร่างกายมียีน อายุ และเชื้อชาติ ความเสี่ยงราว 40 ถึง 60% มาจากยีน ตัวเลขนี้นับรวมกรณีที่สิ่งแวดล้อมไปกระตุ้นหรือปิดการทำงานของยีนด้วย วัยรุ่นและคนที่มีปัญหาสุขภาพจิตก็เสี่ยงมากกว่าคนทั่วไป
ปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมคือบ้าน โรงเรียน เพื่อน และชุมชน ตัวอย่างปัจจัยเสี่ยงและปัจจัยป้องกันอยู่ในตารางนี้
| ปัจจัยเสี่ยง | ปัจจัยป้องกัน |
|---|---|
| ก้าวร้าวตั้งแต่เด็ก | ควบคุมตัวเองได้ดี |
| พ่อแม่ไม่ค่อยได้ดูแล | พ่อแม่คอยดูแลและให้กำลังใจ |
| ปฏิเสธเพื่อนไม่เป็น | มีความสัมพันธ์ที่ดี |
| เคยลองใช้ยาเสพติด | เรียนดี |
| หายาได้ง่ายในโรงเรียน | โรงเรียนมีนโยบายต่อต้านยาเสพติด |
| ชุมชนยากจน | ชุมชนมีแหล่งช่วยเหลือ |
ตารางนี้ชี้ว่าการเลี้ยงดูมีผลจริง แต่เป็นแค่เรื่องหนึ่งในหลายเรื่อง ลูกที่ได้รับการดูแลดีก็อาจเสพติดได้จากเรื่องอื่น การโทษว่าเป็นเพราะเลี้ยงลูกไม่ดีอย่างเดียว จึงไม่ตรงกับข้อมูลที่มี
การเสพติดเป็นโรคเรื้อรัง หมายความว่าอย่างไร?
โรคเรื้อรังคือโรคที่ต้องดูแลต่อเนื่องเป็นเวลานาน รักษาครั้งเดียวไม่หาย ตัวอย่างที่ชัดคือการติดสุรา ซึ่งไม่ใช่นิสัยเสียหรือการเลือกเอง แต่เป็นโรคที่พบบ่อยและเกิดกับใครก็ได้ (ที่มา: NIAAA หน่วยงานด้านแอลกอฮอล์ของสหรัฐฯ)
เรื่องนี้สำคัญกับพ่อแม่ 2 ข้อ (ที่มา: NIAAA)
ข้อแรก การกลับไปใช้ซ้ำเป็นเรื่องปกติ น้อยคนที่รักษาครั้งเดียวแล้วไม่กลับไปดื่มหรือใช้อีกเลย การกลับไปใช้ซ้ำก็เหมือนเบาหวานหรือหอบหืดที่กำเริบ เป็นอุปสรรคชั่วคราว ไม่ใช่ความล้มเหลว คนมักกลับไปใช้ตอนเครียด หรือตอนเจอคนและสถานที่ที่เคยใช้ด้วยกัน อ่านเพิ่มเติมเรื่อง ตัวกระตุ้นในการฟื้นฟูจากการเสพติด
ข้อที่สอง คนส่วนใหญ่ดีขึ้น การรักษาที่ได้ผลมีอยู่จริง และคนที่ติดสุราส่วนใหญ่หายหรือดีขึ้นชัดเจน การไปพบแพทย์ต่อเนื่องช่วยให้ปรับการรักษาได้ตลอด
ลูกเป็นคนรับผิดชอบหลักในการรักษาตัวเอง พ่อแม่ช่วยได้มาก แต่ไม่ได้เป็นคนกำหนดว่าผลการรักษาจะออกมาอย่างไร (ที่มา: NIAAA)
พ่อแม่ช่วยลูกที่เป็นผู้ใหญ่แล้วได้อย่างไร?
ครอบครัวช่วยได้จริง และมีวิธีที่ผ่านการวิจัยแล้ว 3 วิธี
- ครอบครัวบำบัด คือการบำบัดที่ให้ครอบครัวเข้าร่วมด้วย ช่วยซ่อมความสัมพันธ์ และงานวิจัยพบว่าช่วยให้เลิกดื่มได้ต่อเนื่องมากกว่าการบำบัดคนเดียว (ที่มา: NIAAA)
- CRAFT คือโปรแกรมที่สอนครอบครัวให้พูดเชิงบวก และให้รางวัลตอนที่ลูกไม่ได้ใช้สารเสพติด งานวิจัย 4 ชิ้นพบว่า ผู้ใช้สารเสพติดที่เคยปฏิเสธการรักษา ประมาณ 2 ใน 3 ยอมเข้ารักษา หลังครอบครัวเข้าโปรแกรม 4 ถึง 6 ครั้ง และครอบครัวเองก็สุขภาพดีขึ้น (ที่มา: Roozen และคณะ, 2010)
- ไม่เอื้อให้ใช้ต่อ การเอื้อให้ใช้ต่อคือสิ่งที่ครอบครัวทำเพราะอยากช่วย แต่กลับทำให้ลูกใช้สารเสพติดต่อได้ง่ายขึ้น CRAFT สอนให้แยกการช่วยเหลือออกจากการเอื้อให้ใช้ต่อ (ที่มา: Meyers และคณะ) อ่านเพิ่มเติมได้ที่ การตั้งขอบเขตกับคนในครอบครัวที่มีปัญหาสารเสพติด
ถ้าลูกขอเงินหรือขอมาอยู่ด้วย และไม่ใช่เหตุฉุกเฉิน พ่อแม่ขอเวลาคิด หรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนตอบได้ แต่ไม่ควรเอาเรื่องที่เกี่ยวกับความปลอดภัยมาต่อรอง เช่น อาหาร ที่พัก หรือการพาไปโรงพยาบาลตอนฉุกเฉิน
พ่อแม่ขอความช่วยเหลือให้ตัวเองได้ที่ไหน?
พ่อแม่ที่เริ่มซึมเศร้าหรือวิตกกังวล ควรไปพบผู้เชี่ยวชาญเพื่อดูแลตัวเอง (ที่มา: NIAAA) ในสหราชอาณาจักร แนวทางการรักษาระดับประเทศก็กำหนดให้แพทย์และทีมรักษาดูแลครอบครัวด้วย โดยประเมินสุขภาพจิตและชีวิตประจำวันของคนในครอบครัวผู้ใช้สารเสพติด (ที่มา: NICE หน่วยงานที่ออกแนวทางการรักษาของสหราชอาณาจักร)
ช่องทางในประเทศไทย
- สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิต เปิดตลอด 24 ชั่วโมง ใช้ปรึกษาเรื่องความเครียด ความรู้สึกผิด และความทุกข์ใจของพ่อแม่เอง
- สายด่วนบำบัดยาเสพติด 1165 ของกรมการแพทย์ เปิดตลอด 24 ชั่วโมง ทั่วประเทศ ไม่เสียค่าใช้จ่าย เจ้าหน้าที่ประเมินอาการเบื้องต้นและแนะนำโรงพยาบาลใกล้บ้าน พ่อแม่โทรเองได้ แม้ลูกยังไม่ยอมรักษา
- แพทย์หรือนักจิตวิทยา ที่โรงพยาบาลใกล้บ้าน ถ้านอนไม่หลับ ไม่อยากเจอใคร หรือทำงานไม่ไหวติดต่อกันหลายสัปดาห์
เดอะ วอร์ม รีแฮบมี โปรแกรมครอบครัวบำบัด ซึ่งจัดไปพร้อมกับการรักษาของผู้รับบริการ แต่ละครอบครัวได้รับคำปรึกษาอย่างน้อย 2 ครั้ง นักจิตวิทยาจะทำความเข้าใจความสัมพันธ์ในบ้าน แล้วตั้งเป้าหมายร่วมกับครอบครัว เนื้อหาครอบคลุมสัญญาณเตือนของการกลับไปใช้ซ้ำ บทบาทและขอบเขตของแต่ละคน และการพูดคุยกันด้วยความเข้าใจ ถ้าลูกยังไม่ได้รักษากับเรา ก็ สอบถามทางเลือกที่เหมาะกับครอบครัว ได้โดยตรง